امتیاز مثبت
۰
هزینه اشتباه چیست؟
فتح الله آملی
پنجشنبه ۲۷ فروردين ۱۳۹۴ ساعت ۱۱:۰۸
کد مطلب: 291412
 
یکی از مقامات وزارت نیرو اخیراً اعلام کرده است که ساخت سد گتوند از ابتدا اشتباه بود چرا که جانمایی خوبی در آن صورت نگرفته است. تا آنجا که یادمان می‌آید در همان زمان که ساخت سد در دستور کار بود بسیاری از کارشناسان به لایه‌های نمکی بستر سد اشاره کردند که در صورت آبگیری باعث شوری بیش از حد آب و صدمه زدن به کارون می‌شود، اما به این اخطار کارشناسی توجهی نشد تا اینکه آثار آن نمود پیدا کرد. با مرگ صدها ماهی و نیز با توجه به آلودگی کارون حال مقامات از اشتباهاتی می‌گویند که قاعدتاً با هزینه‌های قابل توجه باید اصلاح شوند. اما آیا این فقط تنها اشتباهی است که در نظام برنامه‌ریزی کشور صورت می‌گیرد؟ و آیا خساراتی که متوجه اقتصاد ملّی و ملت و کشور شده و می‌شود منحصر به یک یا ده یا صد مورد این چنینی است؟

 
در طول سالها و حتی دهه‌های گذشته چه میزان خسارت از این بابت به کشور تحمیل شده است؟ چند سد دیگر ساخته شده در کشورمان، به منابع آبی و محیط زیست کشور خسارت زده‌اند که در صورت وجود پشتوانه کارشناسی و علمی به فرجام امروز دچار نمی‌آمدند؟ آیا آنچه که بر زاینده رود و دریاچه ارومیه رفت تنها حاصل بی‌مهری آسمان و خسّت زمین و خشکسالی بوده است یا بیش از آن، محصول محاسبات غلط، تصمیمات نادرست، اعمال نفوذ عوامل قدرت و ثروت و قربانی کردن منافع بلند مدت پیش‌پای منافع کوتاه مدت بوده است؟

 
مسأله تنها به تخریب محیط زیست و یا تصمیماتی که در حوزه سدسازی و یا هجوم به سفره‌های آب زیرزمینی کشور اتّخاذ شده، مربوط نمی‌شود. سیاست آزمون و خطا رویّه‌ای معمول بوده که گرچه با شدت و ضعف اما همواره بلای جان نظام برنامه‌ریزی کشور شده است. و این تنها به حوزه اقتصاد مربوط نمی‌شود بلکه از حوزه فرهنگ گرفته تا سیاست خارجی و اخلاق و ورزش و… را نیز در برمی‌گیرد.

 
بسیاری از طرحهای نیمه تمام که یکی از مشکلات دولت محسوب می‌شوند، بسیاری از معضلات اقتصادی، بدهکاری‌های کلان، پروژه‌های فاقد مزیّت نسبی اقتصادی، بسیاری از قراردادها و معاملات، بسیاری از قوانین و مقررات صادراتی و یا وارداتی و… همه و همه به نوعی مشمول این موضوع به حساب می‌آیند. در این میان اما آنچه که باعث تکرار این مسأله می‌شود بی‌هزینه بودن و یا بهتر است بگوییم کم هزینه بودن اشتباه و یا تصمیم‌گیری‌های اشتباه برای اشخاص حقیقی و یا حقوقی است. به سخن دیگر هرچه هزینه این اشتباهات برای کشور و مردم و منافع ملی قابل توجه باشد برای بانیان و مقصران اصلی هزینه چندانی ندارد. و اگر رشوه و یا فساد بیّنی کشف نشود جرم هم تلقی نمی‌شود. حتی فرجام تلخی را نیز به منظور عبرت‌گیری آیندگان نصیب آنان نمی‌کند. همین عامل باعث می‌شود که هم این دست اشتباهات تکرار شوند و هم هزینه‌های فراوان آن برای مردم همچنان منافع ملّی را در معرض آسیب‌قرار دهد. متأسفانه همیشه هزینه این اشتباهات از جیب مردم پرداخت شده است. اما آیا می‌توان نشست و تماشا کرد و به این چرخه معیوب اجازه ادامه حیات داد؟ برای برون رفت از این معضل چه بایدکرد؟ صِرف اینکه بگوئیم فلانی قصد فساد یا خیانت نداشته و نیت ناپاک در میان نبوده و انسان هم جایز الخطاست آیا حلال مشکلات است؟ کشورهای پیشرفته برای به حداقل رساندن این اشتباهات چه کرده‌اند؟

 
یکی از اقدامات مهم کشورهای توسعه یافته به حداقل رساندن دخالت دولت در اقتصاد بوده است. خصوصی‌سازی واقعی و مشارکت دادن واقعی مردم باعث شده است که آنها خود در اقتصاد فعال باشند و چون از کیسه خرج می‌کنند مراقب اموال خویش هستند و از کیسه خلیفه نه می‌بخشند و نه اشتباه می‌کنند. به زبان دیگر چون مجبورند هزینه اشتباه خود را خود بپردازند لذا کمتر اشتباه می‌کنند.

 
نکته مهم دیگر غلبه نهادها و مراکز علمی و بنیادهای پژوهشی غیردولتی قوی کارشناسی، بر تصمیم‌گیری‌های فردی است. مردمی شدن اقتصاد و برون سپاری و رقابتی که محصول حضور بی‌واسطه و بی ترجیح همگان در عرصه اقتصاد است باعث می‌شود تا از همه ظرفیت‌های علمی و مدیریتی و کارآفرینی و مهارتی کشور همراه با همه ظرفیت‌های مادی و مالی شهروندان و سرمایه‌داران و سرمایه‌گذاران استفاده شده و ضریب خطا به صفر تمایل پیدا کند.

 
نکته مهم دیگر شفافیت اطلاعاتی و امکان دسترسی همگان به اطلاعات است که از رانت و فساد جلوگیری می‌کند. متأسفانه در کشورمان تقریباً هر نهاد و شرکت و مجموعه‌ای ودر اکثر موارد بی‌هیچ توجیه و دلیل و منطقی برای خودحصار اطلاعاتی و حق حصر اطلاعاتی قائل می‌شود و رسانه‌ها امکان دسترسی به اطلاعات آن مجموعه را پیدا نمی‌کنند. این عدم شفافیت در اقتصاد و نیز وجود مصونیت برای بخشی از مجموعه‌ها و مراکزی که به کار اقتصادی مبادرت می‌کنند و در پاره‌ای موارد امنیتی دانستن برخی فعالیت‌های صرفاً اقصادی بدون هیچ محمل قانونی و یا توجیه فنی و علمی، آسیب‌های فراوانی به ملت و مملکت زده است.

 
در این میان البته به عوامل دیگری نیز باید توجه کرد. مقابله با: دیدگاه حزبی و جناحی و جریانی در برخورد با اشتباهات و تخلفات، عدم نظارت کافی نهادهایی که وظیفه اصلی آنان نظارت بر حسن عملکرد دستگاه‌هاست، فراموش کردن ضرورت وجود یک نظام و دستگاه مستقل و مقتدر و علمیِ برنامه‌ریزی مانند سازمان برنامه که سال‌ها تعطیل شد، عدم برخورد قاطع با تخلف و اشتباه، و نیز ایجاد هزینه‌های متناسب برای اشتباهات مدیریتی و جلوگیری از تکرار اشتباهات مدیریتی ( از جمله تنبیه مدیریت‌های ضعیف و تحمیل بخشی از هزینه‌های فراوان سوء مدیریت بر خود مدیر و نظایر آن) می‌تواند از جمله راه‌کارهای کاهش هزینه‌های فراوان آزمون و خطاهایی باشد که سال‌های سال است ما را تنها به منتقد مغبون و حسرت خوار عملکردهای غلط گذشته بدل کرده است بی‌آنکه مکانیزمی برای پایان دادن به این روند مهندسی کرده باشیم.


منبع: روزنامه اطلاعات